Τι έτρωγαν οι Αρχαίοι Έλληνες;


 

 

Στα γεύματα και στα δείπνα τα τραπέζια ήταν γεμάτα με ψωμί, με κρέατα και χορταρικά, κι ακόμη με ελιές, πίτες, γλυκίσματα και φρούτα. Φυσικά και με άφθονο κρασί. Από τα όσπρια, γνωστά στους αρχαίους ήταν τα φασόλια, οι φακές, τα ρεβίθια (που τα προτιμούσανε ψημένα), τα μπιζέλια και τα κουκιά, που τα ‘τρωγαν, συνήθως, σε πουρέ (έτνος). Για το έτνος, δηλαδή τη σημερινή φάβα, ξετρελαινόταν ο Ηρακλής, και ο Αριστοφάνης δεν χάνει την ευκαιρία να τον σατιρίσει:                                           

 


 

Ήρθες, αγαπητέ Ηρακλή; Πέρασε μέσα.

Η Περσεφόνη μόλις έμαθε ότι έφτασες,

αμέσως βάλθηκε να ζυμώνει καρβέλια,

έβαλε δυο τρεις χύτρες στη φωτιά

με όσπρια τριμμένα και φάβα, και στη θράκα

ένα ολάκερο βόδι • ψήνει ακόμη

γλυκά και πίτες. Μα πέρασε μέσα.

(«Βάτραχοι» 503-507)

 

Μια γενική όμως ιδέα για τις γνωστές στους αρχαίους τροφές παίρνουμε απ’ τους Δειπνοσοφιστές του Αθήναιου (Δ , 7)

Γιατί, τι λείπει απ’ το σπίτι μας, ποία καλά, δεν είναι γεμάτο οσμές συριακής σμύρνας κι από ευχάριστο καπνό λιβανιού, δεν σε ευφραίνει να βλέπεις μάζες ψωμιού από λεπτό αλεύρι, τρυφερά χταπόδια, λουκάνικα, ώς και πάχος, φούσκες, βραστά σέσκλα και φύλλα, φάβα και σκόρδα, μαρίδες, σκουμπριά, ενθρυμματίδες, φάρο καιχόνδρο, κουκιά, λαθούρια, αρακά, ρόβη, μέλι, τυρί, γεμιστά άντερα ως και σιτάρια, καρύδια, πληγούρι, ψητές καραβίδες, ψητά καλαμάρια, βραστό κέφαλο, σουπιές βραστές, βραστή σμέρνα, κωβιούς βραστούς, ψητές παλαμίδες, ψητές φυκίδες, βατράχους, πέρκες, συνόδια, γάδους, ρίνες, ψησσιά, γαλέον, κούκον, φίσσες και νάρκες, κομμάτια σελάχι, κηρήθρες, σταφύλια, σύκα, γλυκίσματα, μήλα, ακράνεια, ρόδια, ρίγανη, μήκωνα, αχλάδια, κνήκον, ελιές, τσίπουρα, γαλατόπιτες, πράσα, αμπελόπρασα, κρεμμύδια, φνστή, βολβούς, γουλιά, σίλφιον, ξύδι, μάραθο, αυγά, φακή και τα τζιτζίκια, χυμούς, κάρδαμο, σουσάμι, κουαλούς, αλάτι, πίννες, πεταλίδες, μύδια, στρείδια και χτένια, μεγάλους τόνους. Και κοντά σ’ αυτά αμέτρητο πλήθος από πουλιά, πάπιες, φάσσες, χήνες και σπουργίτια, τσίχλες, κορυδαλούς, κίσσες και κύκνους και ελεκάνους, σουσουράδα, μια γερανό. Για ‘σένα θα είν’ εκεί κρασιά λευκά, γλυκό εγχώριο, ευχάριστο, ο καπνίας.

Ένα σπίτι όμως με τόσα αγαθά θα ξεπερνούσε και τα σημερινά σούπερ μάρκετ.

Από τα απαραίτητα, στο τραπέζι, ήταν και το λάδι. Κάτι που, όπως σημειώσαμε, ήταν απαραίτητο και στις παλαίστρες, για ν’ αλείφουν οι αθλητές τα κορμιά τους. Ο Παυσανίας, ο μεγάλος περιηγητής της αρχαιότητας, επαινεί, στα «Φωκικά», το λάδι της Τιθορέας:

Το λάδι που βγάζει η χώρα των Τιθορέων είναι λιγότερο σε ποιότητα, απ’ εκείνο που βγάζει η περιοχή της Αττικής και της Σικυώνας. Στη χροιά του όμως και στη γεύση, είναι ανώτερο από το λάδι της Ιβηρίας και της νήσου της Ιστρίας.

Φημισμένα ήταν τα λάδια της Σάμου και της Ικαρίας. Οι αρχαίοι συνήθιζαν να βγάζουν λάδι από άγουρες ελιές, που το προτιμούσανε στις σαλάτες τους. Επίσης από τα αμύγδαλα και τα καρύδια έβγαζαν ένα είδος λαδιού, καλό για τα γλυκίσματα τους. Από τα απαραίτητα επίσης στο καθημερινό τραπέζι ήταν το γάλα και το τυρί, που όμως ήταν στις πόλεις από τα σπάνια αγαθά. Μάλιστα οι διαιτολόγοι συνιστούσαν, για τους αθλητές, το μαλακό τυρί. Πολλές φορές, για να πήξει καλά το τυρί, έβαζαν μέσα στο γάλα, που ‘βραζε, ένα κωναροειδές φυτό, κνήκον ή οκνήκος. Φυσικά, τα σκόρδα και τα κρεμμύδια ήταν στο καθημερινό μενού. Ορισμένοι όμως έβρισκαν αυτό το είδος της διατροφής χωριάτικο (όπως και σήμερα). Από τα εκλεκτότερα εδέσματα ήταν οι κοχλιοί, τα σαλιγκάρια, που τα ‘τρωγαν οι Κρητικοί από την εποχή του Μίνωα.

Τα μικρά πουλιά, σπίνους, τσίχλες, ακόμη και τους λαγούς, αφού τα ψήνανε, τα διατηρούσανε μέσα σ’ ευωδιαστό λάδι. Μάλιστα, τα παραγεμίζανε με διάφορα καρυκεύματα, κάτι που συνηθίζεται και σήμερα στα χωριά της Μάνης. Για τη φτωχολογιά οι σούπες ήταν το πιο συνηθισμένο καθημερινό φαγητό. Έτρωγαν βέβαια και ψαρόσουπες, που η πλούσια όμως τάξη τις απέφευγε! Ένας ζωμός που ευχαριστούσε ιδιαίτερα τον Ηρακλή (οι αρχαίοι είχαν να λένε για τη λαιμαργία του) ήταν από μπιζέλια. Στα χορταρικά έριχναν μια σάλτσα φτιαγμένη από λάδι, δριμύ ξύδι, διάφορα καρυκεύματα, ακόμη και μέλι.

Ας ακούσουμε όμως μερικά «διαφημιστικά εδέσματα» του Αριστοφάνη:

ΛΑΜΑΧΟΣ: Φέρε μου παστό μες σ’ ένα φύλλο.

ΔΙΚΑΙΟΠΟΛΙΣ: Πιάσε μου φύλλα• εκεί ψήνω τα ψάρια.

(«Αχαρνής», 1198-1199)

 

Γυναίκα, βράσε μπόλικα φασόλια, ρίξε και στάρι,

φέρε μας λίγα σύκα (…)

Ας φέρει κάποιος απ’ το σπιτικό μου

την τσίχλα και δυο σπίνους• είχε κι ανθόγαλο

και τέσσερα κομμάτια λαγού.

(«Ειρήνη», 1144-1145, 1149-1150)

Κι αλλού στο ίδιο έργο:

Η κότα ψήθηκε

το παστέλι του σουσαμιού ζυμώθηκε

Τις τσαπέλες με τα σύκα

και τις θρούμπες τις ελιές.

Τα κρέατα ήταν πανάκριβα, παρά τις πολλές θυσίες που γίνονταν για τους θεούς. Φθηνότερο, συγκριτικά, ήταν το χοιρινό, που για τους φτωχούς όμως ήταν κι αυτόαπλησίαστο. Στην ύπαιθρο βέβαια έτρωγαν συχνότερα κρέας, αφού μπορούσαν να θρέψουν στις αυλές τους και τους κήπους πουλερικά, γουρουνόπουλα, κατσίκια κι αρνιά. Απέφευγαν να τρώνε χοιρινά μυαλά, γιατί τους το απαγόρευαν οι φιλόσοφοι (Αθήναιος, Β 72), σχυριζόμενοι ότι «όποιοι τρώνε απ’ αυτά είναι σαν να τρώγουν κουκιά στις κεφαλές όχι μόνο των γονέων αλλά και των άλλων απαγορευμένων πραγμάτων».

 

Οι Αθηναίοι, πλούσιοι και φτωχοί, είχαν μεγάλη αδυναμία στα θαλασσινά και στα όστρακα. Μεγάλη ζήτηση είχαν στην αθηναϊκή αγορά παστά ψάρια από τον Ελλήσποντο και τον Εύξεινο Πόντο και φυσικά κάθε τι που ‘φτανε από την κοντινή λίμνη της Κωπαΐδας. Μια σκηνή στους «Αχαρνής», όπου ο Αριστοφάνης παρουσιάζει τον Δικαιόπολι ν’ αγοράζει ψάρια από Βοιωτό ψαρά, είναι αρκετά εύγλωττη:

 

ΔΙΚΑΙΟΠΟΛ1Σ: Μμ! αν φέρνεις τέτοια νοστιμάδα,

την πιο γλυκιά που υπάρχει, δός μου

τα χέλια να καλωσορίσω αμέσως.

ΘΗΒΑΙΟΣ: Νιράιδα ζηλεμέν’ της Κουπαΐδας

βγε και καλοχιραίτισι τουν ξένον.

ΔΙΚΑΙΟΠΟΛΙΣ: Ω! Πολυπόθητε και πολυαγαπημένε

λαχταριστέ μεζέ της κωμωδίας,

μας ήρθες πια, μεράκι των φαγάδων.

Το φυσερό, τη σκάρα φέρτε, δούλοι.

Και τα χέλια, όμως, ήταν πανάκριβα, αφού, γύρω στο τέλος του 5ου π.Χ. αιώνα, στοίχιζαν τρεις δραχμές το ένα, όσο κόστιζε κι ένα μικρό γουρουνόπουλο, ποσό μεγάλο για την εποχή. Για το λαό, όμως, οι σαρδέλες του Φαλήρου ήταν το πιο συνηθισμένο θαλασσινό, μαζί με κριθαρένιο -ψωμί. Κάθε αύξηση της φαληρικής σαρδέλας έβαζε σ’ ανησυχία το φτωχόκοσμο.

«Και συμβούλεψα να υποσχεθούμε στην Αρτέμιδα την Αγρότιδα χίλια κατσίκια, αν οι σαρδέλες έκαναν, την επομένη, εκατό στον οβολό», λέει («Ιππής») ο αλλαντοπώλης Αγοράκριτος, εκφράζοντας έτσι και την αγωνία του λαού για την ακρίβεια.

 

Οι αρχαίοι Έλληνες έτρωγαν συχνότερα ψάρι από κρέας, παρά την αποστροφή του Ομήρου. Ο Φλασελιέρ σημειώνει ότι η λέξη όψον αρχικά σήμαινε ό,τι τρώμε μαζί με το ψωμί, αλλά σιγά σιγά πήρε μια άλλη σημασία και κατέληξε να σημαίνει ψάρι. Το πιο διαδεδομένο πρωινό ρόφημα, αφού βέβαια αγνοούσαν τον καφέ, ήταν ο κυκεώνας, που προαναφέραμε, το γάλα, κυρίως το κατσικίσιο, κι ένα ανακάτεμα από χλιαρό νερό και μέλι, που προκαλούσε ιδιαίτερη ευχαρίστηση.

 

Στις κωμωδίες του Αριστοφάνη αναφέρονται εδέσματα που μας ξενίζουν. Στους «Ιππής» μιλάει για «ξίγκι βοδινό ψημένο μέσα σε συκόφυλλα». Αναφέρει επίσης τον «κάνδυλο», ένα ανακάτεμα από μέλι, γάλα, τυρί και λάδι, τον «μυττωτό», ένα είδος σκορδαλιάς με πράσα, σκόρδα, τυρί και μέλι.

Ο Αισχύλος στον «Προμηθέα Λυόμενο», μια τραγωδία που δεν σώθηκαν παρά λίγοι στίχοι της, ξαφνιάζει τους Αθηναίους:

Μα οι Σκύθες οι φιλόνομοι που τρώνε τυρί αλογίσιο ανάκατο με γάλα.

Μια σπέσιαλ συνταγή σάλτσας, με την οποία γαρνίρανε τα φαγητά μας δίνει ο Αθήναιος:

Χύσε από πάνω σίλφιο, χύσε ξύδι,

χύσε ακόμη λάδι, τρίψε τυρί

ρίξε από πάνω λίπη και σάλτσες ζεστές.

 

Τα «θυλήματα» που αναφέρονται απ’ τον Αριστοφάνη στην «Ειρήνη», ήταν χοντροαλεσμένο αλεύρι από στάρι ή κριθάρι, βρεγμένο με κρασί και λάδι. Μ’ αυτό ραντίζανε το σφαχτάρι, ενώ ψηνόταν. Ο κάθε χυλός ήταν από τα προσφιλή φαγητά για το φτωχόκοσμο. Που διαφημίζονταν κατάλληλα, ακόμη και από ένα στωικό φιλόσοφο, όπως ο Χρύσιππος, στην «Περί καλού» πραγματεία του (Αθήναιος, Δ 47):

 

Χυλός από βολβούς – φακές

είναι σαν αμβροσία

στης παγωνιάς το κρύο.

 

Στις θυσίες ετοίμαζαν κι ένα είδος πλακούντος, κάτι δηλαδή σαν πίτα, που το ‘λεγαν «πελανό». Ήταν ένα παχύρρευστο κράμα από αλεύρι, μέλι και λάδι. Άλλα εδέσματα: «Έκχυτος», που αναφέρεται σ’ ένα επίγραμμα της Παλατινής Ανθολογίας2 (βιβλ. 9), ήταν ένα μείγμα από αλεύρι και ψημένο τυρί, που το ‘ριχναν σε ειδικά καλούπια και τα γέμιζαν με κρασί μελωμένο.

 

«Κάνδαυλος», ένα είδος φαγητού της Μικράς Ασίας,κυρίως στη περιοχή της Αυδίας, με ό,τι ερεθιστικό καρύκευμα κυκλοφορούσε. «Μυττωτός», πίτα με τυρί, ανακατεμένο με μέλι και σκόρδα.Βέβαια, οι πιο περίφημες πίτες ήταν της Αθήνας, καύχημα της πόλης, και γίνονταν με μέλι, τυρί και λάδι, αλλά έβαζαν μέσα και διάφορα καρυκεύματα. Οι Αθηναίοι απέφευγαν ν’ αρχίσουν το γεύμα τους ή το δείπνο με σούπα.

Σχετικά με την ετοιμασία ενός δείπνου, να τι μας άφησε ο Φερεπράτης (Αθηναίος ηθοποιός και ποιητής, του 4ου π.Χ. αιώνα), στο «Δουλοδιδάσκαλο»:

 

Πώς ετοιμάζεται το δείπνο; πέστε μας;

Λοιπόν σας λέω, έχετε ένα κομμάτι χέλι,

καλαμαράκια και αρνί, ολίγο λουκάνικο

βραστά πόδια και συκώτι, παϊδάκια

και πουλιά, κοτόπουλα και τυρί που ‘ναι

μέσα στο μέλι, κι από κρέατα ένα μέρος.

(Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί Γ 49)

Ένα καλό τραπέζωμα μας παρουσιάζει και ο Αριστοφάνης («Εκκλησιάζουσαι» 838-845).

Τα τραπέζια είναι έτοιμα και γεμάτα με όλα

τ’ αγαθά και τα κρεβάτια στρωμένα

με χαλιά και προβιές. Μες στις κανάτες

ανακατεύουν το κρασί, οι μυροπώλισσες

περιμένουν στην αράδα • τα ψάρια κομμένα

φέτες ψήνονται, οι λαγοί στις σούβλες,

ξεφουρνίζουν τις πίτες, πλέκονται στεφάνια,

καβουρντίζουν ξερούς καρπούς κι οι πιο νέες

βράζουν στις χύτρες τη φάβα.

Το σπαρτιατικό μενού δεν συγκινούσε βέβαια τους άλλους Έλληνες. Ακόμη και τις γιορτινές μέρες δεν ήταν τίποτα το σπουδαίο. Έφτανε ένα βραστό χοιρινό, λίγο κρασί και καμιά πίτα γλυκιά για να ενθουσιάσει τους Σπαρτιάτες, που το καθημερινό τους ήταν μια κούπα από «μέλανα ζωμό» κι ένα κομμάτι από ψωμί. Αλλά ελάχιστοι μπορούσαν ν’ αντέξουν στη σπαρτιατική λιτότητα.

«Το πρώτο πιάτο», λέει ο γιος του Αριστοφάνη Νικόστρατός (ποιητής κι αυτός), «από τα μεγάλα, θα προηγηθεί με σκαντζόχοιρο (εχίνον) λακέρδα ως και κάππαριν, μια θρυμματίδα, φέτα, παστό ψάρι ως κι ένα βολβό μέσα σε μια σάλτσα πολύ πικάντικη» (Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί Δ 10).

 

από τον ιστότοπο: ιστορικά θέματα, αρχική πηγή : M. Μότσιας ~ Τι έτρωγαν οι αρχαίοι Έλληνες  krasodad.blogspot.com

 

Η καλύτερη επένδυση των επόμενων δεκαετιών είναι αυτή που δεν “γυαλίζει” σε κανένα.



1. Η καλύτερη επένδυση των επόμενων δεκαετιών είναι αυτή που «γυαλίζει» σε κανένα…
Κάποτε το επάγγελμα που ήθελαν να κάνουν όλοι, ήταν επιδοτούμενοι αγρότες της χωματερής ή της βαμβακοπαραγωγής όπου αντί για βαμβάκι ζύγιζαν και εισέπρατταν και νερό ή μαρμαρόσκονη.
Για ένα διάστημα στα «πάνω του» ήρθε το επάγγελμα του χρηματιστή ή του διαβιβαστή εντολών χρηματιστηρίου. Όπως ήταν φυσικό και η δουλειά αυτή άφησε πίσω περισσότερα θύματα από πλούσιους αυτοαπασχολούμενους.
Μετά αναπτύχθηκε ο κλάδος των επιδοτούμενων από την ΕΕ σεμιναρίων, όπου κάποιοι εντός υπέγραφαν πως κάποιοι δήθεν εκτός του δημοσίου κορβανά εκπαίδευαν εικονικά εργαζόμενους ή ανέργους να προσαρμοστούν στα νέα δεδομένα των μεταβολών των εργασιακών συνθηκών και των γεωργικών καλλιεργειών….
Διαχρονικά, αλλά την δεκαετία που μας πέρασε, με μεγαλύτερη ένταση και σιγουριά το επάγγελμα του μέλλοντος ήταν μια θέση στο δημόσιο ή δυνατόν αργομισθίας. Αν ήταν και σε θέση με προοπτική διαφθοράς, πλήρωναν κιόλας οι υποψήφιοι…
Σίγουρα φταίνε οι πολιτικοί που εκμαύλιζαν ανθρώπους με ανάγκες αλλά χωρίς αρχές και κοινή λογική, να ανταλλάξουν ψήφους με κεκτημένα χωρίς καμιά μελλοντική αξία και εξασφάλιση.
Κάποιοι άλλοι συνδικαλιστές και πολιτικοί έστησαν ολόκληρες βιομηχανίες με πρόωρες συντάξεις που έχουν μοιραστεί και σε δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους παραγωγικής ηλικίας. Τώρα η κοινωνία εκβιάζεται με το δίλημμα τι μπορεί να κάνει ένας πενηντάρης που ίσως δεν έχει δουλέψει και ποτέ, αν του ανασταλεί η σύνταξη στα 50 ή τα 55 του χρόνια;… Η απάντηση είναι απλή, ό,τι και ο εργαζόμενος ή αυτοαπασχολούμενος του ιδιωτικού τομέα που χάνει τη δουλειά του.
Τα τελευταία χρόνια παρατηρώ την εξάπλωση της μόδας των φωτοβολταϊκών επενδύσεων. Αγρότες που έχουν πιστέψει πως τα πέντε στρέμματα σπαρμένα με πανελς, εξασφαλίζουν εγγυημένο εισόδημα με τους ίδιους να κάθονται στα καφενεία να τσιπουρίζουν, εστιάτορες που είχαν κάποια άκρη να πάρουν μια έγκριση, λοιποί κυνηγοί ευκαιριών που κάνουν αιτήσεις σωρηδόν και μετά προσπαθούν να τις πουλήσουν και άλλοι πολλοί… Άπαντες, επειδή υπάρχουν κάποιες εγγυημένες τιμές με καλά περιθώρια κέρδους έχουν στραφεί στο νέο Ελντοράντο.

Ο ίδιος πιστεύω στο φωτοβολταϊκό μέλλον της Ελλάδας, ιδίως και μετά από 2-3 χρόνια που οι εκτιμήσεις θέλουν τη βελτίωση της τεχνολογίας και την άνοδο των ενεργειακών τιμών να καθιστούν την επιχειρηματική δραστηριότητα επικερδή χωρίς τα δεκανίκια των ενισχύσεων.
Αλλά, όπου υπάρχει συρμός που εξασφαλίζει σίγουρες δουλειές με εξασφαλισμένα κέρδη για πολλούς είναι θέμα χρόνου να σκάσει η «φούσκα»….
Δεν υπάρχει δωρεάν γεύμα στο σύμπαν που ζούμε, ούτε ασφαλές καταφύγιο για πάντα. Ο κόσμος μοιάζει με σιδηροδρομικό δίκτυο στο οποίο όλοι οι συρμοί έχουν την καλή και την κακή διαδρομή στα τόπια του τρόμου και της καταστροφής. Το ζητούμενο είναι να αλλάζεις τρένο τακτικά με σκοπό να αποφύγεις τους συρμούς που έχουν υπεράριθμους…
Ποιος είναι συρμός που δεν έχει επιβάτες και είναι στα αζήτητα για τις επόμενες δεκαετίες; Ακούει στο όνομα αγροτική γη…
Η αναφορά της λέξης αγροτική γη γύρω μου, προκαλεί αντιδράσεις παρόμοιες με αυτές που προκαλούσε η αναφορά τη λέξης χρυσή λίρα στη στήλη μου το 2002-2004….
Φυσικά είναι διαφορετικά πράγματα και ο χρονικός ορίζοντας στη γη μετράει με δεκαετίες και όχι με χρόνια..
2) Είναι νωρίς για καταστροφολογία…
Το τοπίο στην αγορά παραμένει θολό καθώς πολλές φωνές αμφισβητούν την επιτυχία της ιδιωτικής συμμετοχής στην εθελοντική αναδιάρθρωση μέρους του ελληνικού χρέους.
Είναι λογικό να ακούμε πολλά και αντιφατικά πράγματα καθώς υπάρχουν πολλά και αντιτιθέμενα συμφέροντα.
Επί της ουσίας πρέπει να σκεφτόμαστε τι θα κάναμε οι ίδιοι αν κρατούσαμε ένα ομόλογο που λήγει σε τρία ή έξι χρόνια και ο κάθε οίκος μας λέει πως η Ελλάδα θα χρειαστεί να κάνει και άλλο «κούρεμα» βαθύτερο προσεχώς…
Θα κρατούσαμε ομόλογα που εγγυάται το ελληνικό δημόσιο ή θα προτιμούσαμε κουρεμένα μεν αλλά ποιότητας ΑΑΑ με τη εγγύηση κάποιου ταμείου με ισχυρές πλάτες…
Θέλω να επισημάνω πως γράφονται πολλά, αλλά πολλές φορές η ουσία των όσων ακούγονται είναι αλλού από εκεί που εστιάζουν…
Οι αγορές θέλουν υπομονή και πίστη στην αρχή πως κάτι που έχει ανταλλακτική αξία εμφανώς μικρότερη από την αξία χρήσης είναι θέμα χρόνου για να κινηθεί σαν εκκρεμές προς την αντίθετη κατεύθυνση.

Πηγή:www.capital.gr

Το σύνδρομο του επιζώντα: To τίμημα της σωτήριας.


 

Αποφάσισα να προσεγγίσω το συγκεκριμένο θέμα με αφορμή τα πρόσφατα τραγικά γεγονότα στη Νορβηγία, τα οποία επηρέασαν εκατομμύρια ανθρώπους σε όλες τις γωνίες του πλανήτη, υπενθυμίζοντας σε όλους μας πόσο προσωρινή είναι η αίσθηση της ασφάλειας που έχουμε δημιουργήσει αλλά και πόσο ευάλωτη είναι η ίδια μας η ύπαρξη.

Το σύνδρομο του επιζώντα (Survivor Guilt) παρατηρείται πολύ συχνά σε άτομα τα οποία έχουν βιώσει κάποιο πολύ έντονο τραυματικό γεγονός, όπως φυσική καταστροφή, πόλεμο, επιδημία ή ακόμη και ένα αυτοκινητιστικό δυστύχημα.  Το σύνδρομο αυτό χαρακτηρίζεται από έντονες τύψεις καθώς και ενοχές, οι οποίες προέρχονται από την υποσυνείδητη εσφαλμένη αντίληψη  του ατόμου που επέζησε ότι δεν θα έπρεπε να είχε επιζήσει από τη στιγμή που όλοι οι άλλοι γύρω του έχασαν τη ζωή τους.

Το σύνδρομο αυτό εντοπίστηκε το 1960 και ακολούθησαν  αρκετές μελέτες πάνω στους επιζώντες του ολοκαυτώματος. Σημερα κατατάσσεται ως διαταραχή πλέον στο DSM μαζί με το PTSD (Μετατραυματικής αγχώδους διαταραχής άγχους) και μοιράζονται πολλά κοινά συμπτώματα.

Εκτός από το έντονο αίσθημα των τύψεων, το ατομο βιώνει εξαιρετικά έντονο άγχος και τείνει να κατηγορεί τον εαυτό του ότι δεν προσπάθησε αρκετά να σώσει τους υπόλοιπους, όποτε δεν του αξίζει να ζει. Πιστεύει ότι έχει κατά κάποιο τρόπο μερίδιο ευθύνης για ο’τι συνέβη και πως δεν συνέβαλε, με την αδυναμία του, στο να προσφέρει βοήθεια. Αυτές οι Καταστροφικές Σκέψεις προκαλούν κατάθλιψη και σε συνδυασμό με το μετατραυματικό σοκ προκαλούν μια σειρά από συμπτώματα όπως καταναγκαστική ενασχόληση με το τραυματικό γεγονός, αναβίωση ή αποφυγή του γεγονότος,  διαταραχές ύπνου, διατροφικές διαταραχές,  έντονο φόβο, αδυναμία συγκέντρωσης, κατάχρηση ουσιών,  αποξένωση και αυτοκτονικές σκέψεις.

Η έντονη ύπαρξη της ενοχής έχει ένα μεγάλο δευτερεύον όφελος, το οποίο  πολλές φορές παίζει το ρόλο του μηχανισμού άμυνας και βοήθα το ατομο να εστιάσει σε μια χρονική στιγμή πριν από το τραυματικό γεγονός. Δίνει στο ατομο δηλαδή μια ψευδή αίσθηση ελέγχου και γεννάει διάφορες φαντασιώσεις στο ατομο για το τι θα μπορούσε να είχε κανει. Αυτός ο μηχανισμός αποτρέπει το άτομο από το να αγγίξει άλλα σημαντικά θέματα ή έντονα συναισθήματα και λειτουργεί ως αποφυγή του τραυματικού γεγονότος (Chaplin, 1975; Nader, 1997). Η ενοχή που δεν επιλύεται παρεμποδίζει την κοινωνική και συναισθηματική εξέλιξη του ατόμου και μπορεί στο μέλλον να προκαλέσει πολύ σημαντικά ψυχιατρικά προβλήματα.

Θεραπεία:

Λόγω του ότι το σύνδρομο του επιζώντα είναι στενά συνδεδεμένο με το  PTSD, οι θεραπευτικές παρεμβάσεις είναι παρόμοιες σε τραυματικά γεγονότα, όπως αυτό της Νορβηγίας και παίζει πολύ μεγάλο ρόλο η έγκαιρη παρέμβαση ψυχολόγων και κοινωνικών λειτουργών στο σημείο της τραγωδίας τις πρώτες ώρες μετά το συμβάν. Πρόσφατες έρευνες δείχνουν καλύτερα αποτελέσματα της θεραπείας ατόμων με PTSD που ξεκίνησαν άμεσα τη θεραπεία (Michel & Everly, 2001). Η έγκαιρη παρέμβαση δίνει την ευκαιρία της έκφρασης και της συναισθηματικής αποφόρτισης που μπορούν να προκαλέσουν ένα αίσθημα κάθαρσης πάνω στην οποία μπορεί να βασιστεί η μελλοντική θεραπεία.

Ως θεραπεία του PTSD είναι πολύ αποτελεσματική η ομαδική θεραπεία, αλλά και σε ατομικό επίπεδο, με μεθόδους συμπεριφοριστικής θεραπείας εστιασμένη στο τραύμα (CBT), EMDR, οικογενειακή θεραπεία αλλά και βραχεία ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία.

Θα ήθελα να παραθέσω μια ατάκα του Βίκτορος Ουγκώ πάνω στο θέμα της ενοχής “ Ένοχος δεν είναι αυτός που κανει την αμαρτία, αλλά αυτός που προκαλεί το σκοτάδι”. Το γεγονός ότι στην υπόθεση της Νορβηγίας εντοπίσθηκε ο ένοχος και θα τιμωρηθεί δυστυχώς δεν είναι αρκετό για να αντιμετωπιστεί το σκοτάδι που προκάλεσε στις ψυχές όλων αυτών που επέζησαν.

Συντάκτης: Παρασκευή Πάλμου (MSc Clinical Psychology)  /  www.healthierworld.gr

 

Chaplin, J. P. (1975). Dictionary of Psychology. New York: Dell Publishing

Herman, J. L. (1992). Captivity. Trauma and recovery, (pp. 74-95). New York: Basic Books.

James, B. (1994). Handbook for treatment of attachment-trauma problems in children. Lexington, MA: Lexington Books.

 

 

ΙΩΝ ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. 1878 – 1920.


«Εκείνο που με συνδέει μ’ έναν τόπο δεν είναι το καλοκαίρι, είναι ο χειμώνας, και με τους ανθρώπους, οι λύπες της αγάπης».      ΙΩΝ ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ.

«Θέλω να είμαι ωραίο δείγμα Έλληνος. Να σκοπός μιας ζωής!»    ΙΩΝ ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ

«Λευκή ας βαλθεί όπου έπεσες, Κολώνα
(Πώς έπεσες, γραφή να μη το λέη)
Λευκή με της Πατρίδας την εικόνα
Μόνο εκείνη ταιριάζει να σε κλαίη,
Βουβή, μαρμαρωμένη να σε κλαίη!»  ΚΩΣΤΗΣ  ΠΑΛΑΜΑΣ ,  ΑΦΙΕΡΩΜΕΝΟ  ΣΤΟΝ  ΙΩΝ  ΔΡΑΓΟΥΜΗ …….

GEORGE KOYRVAS.

Ευθύνη Ζωής.


 

Πολλές φορές σκεφτόμαστε ότι δεν ορίζουμε τη ζωή μας. Μοιάζει σαν να θεωρούμε ότι είμαστε έρμαια των καταστάσεων εξαρτώντας τη από δυνάμεις της τύχης. Έτσι περιμένουμε να αλλάξουν οι καταστάσεις για να αλλάξει και η ζωή μας.

 

Ποιος λοιπόν ορίζει την τύχη μας-τη ζωή μας? Εμείς ορίζουμε ως ένα μεγάλο βαθμό την τύχη μας-τη ζωή μας, καθώς επιλέγουμε εκείνα τα μονοπάτια που θα μας οδηγήσουν στην επίτευξη ή μη των στόχων μας.

            Κάθε άνθρωπος επιλέγει να διαβεί τη ζωή του αξιοποιώντας το ανάλογο δυναμικό του. Και πώς γίνεται αυτό? Ανά δευτερολέπτο περνούν διάφορες σκέψεις από το μυαλό μας όπου κάποιες τις κρατούμε και άλλες τις διαγράφουμε. Βάσει εκείνων που θα κρατήσουμε θα ενεργήσουμε προς την υλοποίησή τους όπου το συναίσθημα που θα προκληθεί από τη αυτή τη διαδικασία μπορεί να είναι είτε θετικό π.χ. Χαρά, ενθουσιασμός, είτε αρνητικό π.χ. Απογοήτευση, στεναχώρια. Τα θετικά συναισθήματα είναι πάντα καλοδεχούμενα. Τί συμβαίνει όμως με τα αρνητικά, πώς τα διαχειριζόμαστε? Η απάντηση είναι ότι εξαρτάται από τη βαρύνουσα σημασία των σκέψεων μας, δηλαδή πόσο σημαντική ήταν για εμάς η υλοποίησή τους (τί επιπτώσεις είχε στην εικόνα του εαυτού μας), τί προσδοκίες είχαμε (πώς πιστεύαμε ότι θα εξελισσόντουσαν τα πράγματα).

            Έτσι λοιπόν το κίνητρο που έχουμε παίζει σημαντικό ρόλο στο πώς θα ερμηνεύσουμε πιθανή αρνητική έκβαση των πραγμάτων. Για αυτό το λόγο χρειάζεται να είμαστε έτοιμοι στο να αντιμετωπίσουμε και την πιθανή “αποτυχία”. Πώς όμως γίνεται αυτό?  Η αντιμετώπιση βασίζεται στην αξιολόγηση των ενεργειών μας ώστε να κατανοήσουμε πιθανές ελλείψεις μας. Πιο συγκεκριμένα να δούμε ποια βήματα θα έπρεπε να είχαν γίνει διαφορετικά ώστε να είχαμε καλύτερα αποτελέσματα, ποιες ήταν οι συνέπειες του κάθε βήματος που ακολουθήσαμε (πλεονεκτήματα-μειονεκτήματα) και ποιες θα είναι οι συνέπειες επιλογής διαφορετικών βημάτων (πλεονεκτήματα-μειονεκτήματα) ώστε να αποφασίσουμε τί θα ήταν πιο ωφέλιμο για εμάς στην παρούσα φάση αλλά και σε μελλοντικές καταστάσεις. Με αυτό τον τρόπο έχουμε τη δυνατότητα να λαμβάνουμε αποφάσεις καταγράφοντας τη διαθεσιμότητα των δυνάμεων μας, την αποτελεσματικότητα των επιλογών μας αλλά και να αναλαμβάνουμε την ευθύνη των πράξεων μας.

            Οι εμπειρίες που αποκομίζουμε από την παραπάνω διαδικασία μας βοηθούν στη βελτίωση μας, καθώς μαθαίνουμε μέσα από τα λάθη μας. Και όπως είναι κοινά αποδεκτό ό,τι δεν μας σκοτώνει μας κάνει πιο δυνατούς. Χρειάζεται πάντα να θυμόμαστε ότι ο κάθε άνθρωπος κρύβει μέσα του ένα ανεξάντλητο πλούτο ψυχικών δυνάμεων, οι οποίες αναδύονται σε κρίσιμες στιγμές στη ζωή μας εκπλήσσοντας μας ευχάριστα. Έτσι αποδεικνύεται ότι μπορούμε να τα καταφέρουμε σε κάθε περίσταση αρκεί να πιστέψουμε στον εαυτό μας, στις δυνατότητές μας και στην ευθύνη της ζωής μας.

Written by Φωστηρία Αμανατίδου / Ψυχολόγος- Ψυχοθεραπεύτρια.

http://www.amanatidou.com

 

Εκπληκτικά ρεαλιστικά γλυπτά by Adam Beane.


Evangeline Lilly
Evangeline Lilly
Ο καλλιτέχνης ονομάζεται Adam Beane και η δουλειά του είναι αρκετά ενδιαφέρον. Έγινε γνωστός στις αρχές του 2002 για τις δυναμικές συνθέσεις του και την δυνατότητά να δημιουργεί ρεαλιστικά αντίγραφα με εκπληκτική ομοιότητα (όσο αναφορά τις εκφράσεις τους), με τους πραγματικούς χαρακτήρες.
Paolo DiCanio1
Paolo DiCanio2
Paolo DiCanio
Για τις δημιουργίες του χρησιμοποιεί το CX5, ένα παρά πολύ ευπροσάρμοστο υλικό που συμπεριφέρεται όπως ο πηλός όταν είναι ζεστό αλλά γίνεται σκληρό, σαν πλαστικό, όταν κρυώσει. Στις φωτογραφίες, σας παρουσιάζω μια μικρή συλλογή από μίνι αντίγραφα διάσημων ανθρώπων με εκπληκτικά ρεαλιστικές εκφράσεις.
Billy Wagnerfor
Billy Wagnerfor2
Billy Wagnerfor
Πολλά από τα έργα του, δημιουργήθηκαν κατόπιν παραγγελιάς, για εταιρείες παιχνιδιών, για να βγουν σε μαζική παραγωγή στην αγορά. Πολύ πιθανόν να συναντήσετε κάποιες από τις δημιουργίες του σε κάποιο πολυκατάστημα παιχνιδιών.
Dante Toneguzzo
Dante Toneguzzo
David Bowie
David Bowie2
David Bowie

Μπορείτε να δείτε περισσότερες δημιουργίες καθώς και πληροφορίες για τον καλλιτέχνης κάνοντας κλικ εδώ.

http://www.psaxtiria.com

Η Σκοτεινή μας πλευρά…


 

« Ένα άγριο και ατίθασο άλογο χλιμιντρίζει, στριφογυρίζει και τινάζεται με φοβερή ορμή. Ικανοί αναβάτες προθυμοποιούνται να το δαμάσουν, παρά όμως την ιππική δεξιοτεχνία τους αποτυγχάνουν ο ένας μετά τον άλλο ταπεινωμένοι.

Οι παρευρισκόμενοι καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι πρόκειται γιαένα παντελώς άγριο και αδάμαστο άλογο και είναι έτοιμοι να μην ασχοληθούν άλλο μαζί του, όταν προς έκπληξη όλων ένα μικρό αγόρι ζητάει να το ιππεύσει. Ο μικρός αναβάτης τόση ώρα παρακολουθούσε τη σκηνή με δέος και αντιλήφθηκε πως το ακόλαστο, άγριο άλογο τινάζονταν και χλιμίντριζε με αγριότητα διότι έδινε σκληρή μάχη προκειμένου να εξουδετερώσει ένα άγνωστο σκιερό εχθρό. Έναν σκοτεινό αντίπαλό, για τον οποίο αγνοούσε ότι επρόκειτο για το σκοτεινό του είδωλο, με άλλα λόγια τη σκιά του. Καθώς λοιπόν το άλογο ανίδεα συνέχιζε να μάχεται με σφοδρότητα τη σκιά του, ο μικρός Αλέξανδρος που είχε εντοπίσει την αιτία της αδυσώπητης ορμής του κατάφερε να τον ιππεύσει με τη μετατόπιση του προς το φως.»

Η παραπάνω σκηνή αποτελεί το έναυσμα για την εκτύλιξη του θέματος που όπως προλέγει και ο τίτλος αναφέρεται στη σκοτεινή μας πλευρά, ένα τμήμα της ψυχής που για τους περισσότερους ανθρώπους παραμένει ασυνείδητο και που ο Ελβετός ψυχίατρος C.G Jung εντρύφησε και έδωσε τον όρο σκιά.

 

Όπως το φως και το σκοτάδι είναι αντιστοίχως συνώνυμα της συνείδησης και του ασυνειδήτου ,έτσι και η σκιά είναι συνώνυμη της σκοτεινής πλευράς του εαυτού. Η σκιά είναι το μέρος που παρεμποδίζεται το φως και στη ψυχή μας αντιπροσωπεύει το σκοτεινό και κρυφό τμήμα που περικλείει συναισθηματικά κατάλοιπα και αποδιωγμένα συναισθήματα τραυματικών εμπειριών που είτε δεν μπόρεσαν να διευθετηθούν είτε δεν ήταν δυνατό να ξεδιαλυθούν και ως μοναδικό τρόπο διαχείρισης βρήκαν την απώθηση στην κρυψώνα της σκιάς. Στη σκιά απωθούνται επίσης παρορμήσεις, ταπεινώσεις, αισθήματα ενοχής, ντροπής και αποτρόπαια συναισθηματικά κουβάρια τα οποία κατακρίνουμε ή έχουμε μάθει να τα κρύβουμε γιατί χαλάνε την εικόνα μας. Με λίγα λόγια φυλακίζουμε και συνάμα αποδιώχνουμε σαν νοσογόνα τέρατα πτυχές του εαυτού που αναζητούν την αγάπη και την κατανόηση μας. Η απόρριψη, η φυλάκιση και η απώθηση οπλίζουν αυτές τις πλευρές με εχθρική και επιθετική δύναμη που απελευθερώνεται ως απάνθρωπη ένταση. Οι αποδοκιμασμένες λοιπόν πτυχές της προσωπικότητας μεταμορφώνονται σε αρχέγονη και απειλητική σκιά που στις κατάλληλες συνθήκες θα εκραγεί βίαια, αποτρόπαια στερώντας τη δυνατότητα της ελεύθερης επιλογής ή την κυριαρχία της λογικής.

Η σκοτεινή μας πλευρά λοιπόν, αποτελεί ένα απόκρυφο πλέγμα απωθημένων ζοφερών πτυχών της προσωπικότητας που η συνείδηση αγνοεί ή αρνείται να αποδεχτεί και με αυτό τον τρόπο αποκτά δύναμη που μπορεί να έχει ολέθρια δράση.

Αναγνώριση Σκιάς

Τα στοιχεία της σκοτεινής πλευράς είτε δεν τα εξετάζουμε από κοντινή απόσταση είτε όταν προσπαθούμε να τα αναγνωρίσουμε αδυνατούμε να τα δούμε στον εαυτό μας. Αντίθετα οι ακαταμάχητες παρορμήσεις και τα σκιερά γνωρίσματα της προσωπικότητας μας αντανακλώνται στους άλλους. Προβάλουμε δηλαδή τη σκοτεινή μας πλευρά στην στάση και τη συμπεριφορά των άλλων.

Οι άλλοι αποτελούν τον καθρέπτη μας, αυτό που δεν μπορούμε να αναγνωρίσουμε στον εαυτό μας το συναντάμε στους άλλους. Πιο συγκεκριμένα γνωρίσματα που μας έλκουν στους άλλους αντικατοπτρίζουν χαρακτηριστικά τα οποία έχουμε αλλά θα τα επιθυμούσαμε σε μεγαλύτερο μέγεθος. Από την άλλη, γνωρίσματα τα οποία απεχθανόμαστε όταν τα εντοπίζουμε στους άλλους αποτελούν στοιχεία της προσωπικότητας μας που θέλουμε να εξαλείψουμε (σκοτεινή πλευρά). Ερμηνεύουμε, λοιπόν, ευκολότερα τη σκοτεινή πλευρά αντικρίζοντας τη σε έναν άλλο, σε κάποιο διαφορετικό, τον οποίο θεωρούμε αδιαμφισβήτητα σκοτεινό, διαφορετικά θα χρειαστεί να αντιμετωπίσουμε την παρουσία του σκιάς μέσα μας.

Βλέπουμε λοιπόν, τον άλλο σαν εχθρό, στον οποίο μπορούμε να φορτώσουμε όλη την κακία, γεγονός που επιτρέπει στη συνείδηση μας να ξαλαφρώσει αφού έτσι διατηρεί την εντύπωση ότι την ευθύνη την έχει ο άλλος και όχι εμείς. Δεν πρέπει βέβαια να πιστεύουμε πως ο άλλος δεν ευθύνεται καθόλου γιατί και το χειρότερο καθρέφτισμα έχει πιαστεί από ένα μικρό αγκίστρι που το έχει προσφέρει ο άλλος. Έχει όμως λίγη σημασία να γνωρίζουμε που σφάλλει ο άλλος, σημασία έχει να γνωρίζουμε που σφάλλουμε εμείς, γιατί εκεί μπορούμε να κάνουμε κάτι.

Φως στο σκοτάδι

Η σκιά είναι σκοτεινή και ως εκ τούτου ότι αποθηκεύεται σε αυτή αλλοιώνεται ή παραμορφώνεται. Οι παραμορφώσεις αρχίσουν να υποχωρούν, να καταπραΰνονται και να αποκαθίστανται με την εισαγωγή φωτός. Η συνειδητοποίηση είναι το πρώτο βήμα για να ρίξουμε φως στο σκοτάδι αν και η ψυχή μας ανακαλύπτει πάντα νέους τρόπους για να εισαγάγει το φως. Η σκιά σε όλες τις μορφές της απαιτεί συναίσθηση με τη μορφή φωτός και αγάπης και το μοναδικό όριο που έχει η αποκατάσταση της έγκειται στο πόσο μεγάλο μέρος από τον εαυτό μας είμαστε πρόθυμοι να διαθέσουμε στο στόχο.

Σύμφωνα με τον C.G.Jung μπορούμε να αντλήσουμε δύναμη και να έρθουμε σε επαφή με τις καλές ιδιότητες και τις δημιουργικές παρορμήσεις του σκοτεινού μας ειδώλου όταν λαμβάνουμε υπόψη μας την ύπαρξη του. Εναρμονιζόμενοι λοιπόν με τις καταστροφικές δυνάμεις που υπάρχουν μέσα σε όλους μας και σε κατάλληλες συνθήκες αναδύονται μπορεί να επιτευχθεί καλύτερα και ευκολότερα ο σκοπός των πτυχών αυτών για το καλό ολόκληρο του εαυτού.

Άσκηση Αυτογνωσίας

Μια άσκηση που μας επιτρέπει να εντοπίσουμε τη σκοτεινή μας πλευρά είναι να πρώτον σκεφτούμε ένα πρόσωπο που αντιπαθούμε ή απεχθανόμαστε οπως για παράδειγμα

·το συνεργάτη

·τη πεθερά

·την κουνιάδα

·τη γειτόνισσα

·ένα κοντινό ή άλλο πρόσωπο

που μας προκαλεί ασφυξία και αισθανόμαστε ότι το άτομο αυτό έχει τρομερά απωθητικά χαρακτηριστικά, και δευτερον στη συνέχεια να σημειώσουμε γραπτώς τα στοιχεία που μας απωθούν.

Ας δούμε ένα πιθανό τυπικό νοητικό προσωπικό διάλογο, που θα μας βοηθούσε να εντοπίσουμε αυτά τα χαρακτηριστικά νοητικά πριν αποτυπωθούν στο χαρτι.

-Δεν την αντέχω άλλο!! Σε καθημερινή βάση μου σπάει τα νεύρα!! Είναι αντιπαθητική…

-Τι ακριβώς αντιπαθώ επάνω της ?

-Όλα

-Πιο συγκεκριμένα.

-Καταρχήν με επικρίνει συνεχώς και μόνο αυτή έχει δίκιο

-Δηλαδή με ενοχλεί η επικριτική της διάθεση και η απολυτοσύνη της.

-Ναι καθώς επίσης και ο άκρατος εγωκεντρισμός της.

Τα χαρακτηριστικά αυτά (η επικριτική διάθεση, η απολυτοσύνη και ο εγωκεντρισμός ) αντανακλούν πτυχές της προσωπικότητας που δεν αποδέχεται και προβάλλονται στο πρόσωπο (συνεργάτη, πεθερά, κουνιάδα κτλ) που ενσαρκώνει τη σκοτεινή πλευρά, τα οποία γράφουμε σε χαρτί.

Είναι σημαντικό να εφαρμόσουμε αυτή την άσκηση γραπτώς καθώς το διάβασμα έχει επιρροή στη σκέψη αλλά η γραπτή άσκηση επιτρέπει να συνενωθούν μαζί με τη σκέψη αλλά δύο, το συναίσθημα και η πράξη. Η εφαρμογή αυτή της άσκησης επιτρέπει την αναγνώριση της σκοτεινής μας πλευράς και μπορεί να εφαρμόζεται συχνά και σε κάθε περίπτωση που κρίνεται ότι μια σχέση είναι απωθητική. Επίσης μπορούμε να ξεκινήσουμε (γραπτώς) κάπως έτσι: τα αποκρουστικά στοιχειά του/ της είναι ……….. ή αυτό που θα ήθελα να της πω είναι (πχ. Ότι ενδιαφέρεται μόνο για τον εαυτό του/της).

Η συνειδητοποίηση λοιπόν ότι πχ η επικριτική διάθεση, η απολυτοσύνη και ο εγωκεντρισμός είναι πτυχές του εαυτού μας είναι ένα πρώτο βήμα που απαιτεί προσωπική διεργασία και χρόνο ενώ η ψυχική ανοσία που επιτυγχάνεται με το φώς (συνειδητοποίηση) στη σκιά (σκοτεινή πλευρά) εξαρτάται από το πόσο μεγάλο μέρος από τον εαυτό μας είμαστε πρόθυμοι να διαθέσουμε στο στόχο, όπως αναφέρεται και στην παράγραφο «φως στο σκοτάδι».

Εν κατακλείδι, αξίζει να θυμόμαστε, ότι όλες οι πτυχές μας έχουν την ίδια αξία και η κάθε μία αποτελεί πολύτιμο και αναπόσπαστο τμήμα του εαυτού, το οποίο αν δεν αποδεχόμαστε δεν έχουμε τη δυνατότητα να το μεταβάλλουμε.

e-autognosia.gr